Öz Belirlenim Kuramı

Öz-belirleme (self-determination), davranışların dış etkenlerden (toplum normlarından, grup baskısından v.b.) çok, bireyin kendi kişisel inançlarıyla ve değer yargılarıyla belirlenmesi, kararlarını kendi başına vermesi olarak tanımlanmaktadır (Budak, 2000). Bireylerin kendi davranışlarını başlatmalarında ve düzenlenmelerinde seçim duygusunu yaşamalarıdır (Deci, Connell ve Ryan, 1989). Öz-belirleme kavramını ayrıntılı olarak ele alan öz-belirleme kuramına ilişkin ilk çalışmaları 1970’li yıllarda Edward Deci başlatmıştır. Kuramın önde gelen bir diğer temsilcisi de Richard Ryan’dır.

Öz-Belirlenim Kuramı’nı ortaya koyan Deci ve Ryan (2008) insanların hangi durumlarda bir şeylere karşı istekli, hangi durumlarda isteksiz olduklarını belirlemeye çalışmış ve ardından motivasyon tanımı yapmışlardır. ÖzBelirlenim Kuramı bireyin motivasyonunu, duygularını ve gelişimini araştıran bir makro kuram olarak, insanın yeni şeyleri özümseme ve gelişimsel olarak büyüme işlevlerine yardım eden ve/veya önünde engel olarak duran unsurlarla ilgilenir (Niemiec ve ark., baskıda; Ryan and Deci, 2000). Kuramın amacı, bireylerin, grupların, toplumların sağlıklı bir biçimde gelişmesini sağlayan koşulları belirlemek, bütünleşme ve iyi olma sürecinde etkin olan faktörleri net bir biçimde tanımlamaktır (Ryan & Deci, 2000; Karaarslan, Ertepınar, & Sungur, 2013). Deci ve Ryan (2008) motivasyonu, bir şeyi yapmak için harekete geçme isteği şeklinde tanımlarlar. Bir şeyi yapmaya karşı herhangi bir isteği ya da enerjisi olmayan kişi motivasyonsuz olarak nitelendirilirken, enerjik ve aktif kişiyi motivasyon sahibi olarak görürler.

Öz-belirleme kuramına göre bireyin sosyal ilişkiler ve sosyal etkileşim sürecinde karşılaştığıve gözlemlediği değer, tutum ya da davranışları benimsemesi ve içselleştirmesi, motivasyon mekanizmaları aracılığıyla gerçekleşmektedir (Grolnick, Deci ve Ryan, 1997). Öz-belirleme kuramı iki motivasyon türü ve bunların arasındaki ayrım üzerinde durmaktadır. Bunlar “içsel motivasyon” ve “dışsal motivasyon”dur (Deci, Ryan ve Williams, 1996; Rigby, Deci, Patrick, ve Ryan 1992). İçsel motivasyonlar hem insanların ilgi duyduğu hem de büyümeyi, gelişmeyi sağlayıcı eylemlerle aktif olarak ilişkilidir (Ryan ve ark., 2000). Bu aktif bağ, bahsedilen temel psikolojik ihtiyaçların karşılanmasını gerektirir ve dahası insanlar aşağı yukarı bu ihtiyaçları tatmin edildiği ölçüde bu eylemlere ilgi duyar hale gelir (Ryan, 1995). Öz-belirleme kuramında ifade edilen “temel psikolojik ihtiyaçlar” üç başlık altında toplanmaktadır: Özerklik, yetkinlik ve ilişkili olma gereksinimidir. Özerklik gereksinimi kişinin eylemlerinin kontrol edildiği ya da o eylemlerde bulunmaya zorlandığını hissetmesi yerine, eylemlerinde, kendi adına karar verebildiğini duyumsamasıyla ilgilidir. Yetkinlik gereksinimi, kişinin çevresiyle başa çıkabilmek için kendini yeterli hissetme isteğine karşılık gelir. İlişkili olma gereksinimi ise, kişinin tatmin edici ve destekleyici sosyal ilişkilere duyduğu ihtiyacı ifade etmektedir (Deci ve ark., 1996; Grolnick ve ark., 1997). Guay, Mageau ve Vallerand (2003) iyi oluş duygusunun yaşanabilmesi ve psikolojik gelişme için bu üç temel gereksinimin karşılanmasının zorunluluğuna işaret etmektedirler.

Uzm. Klinik Psk.

Merve Cansu Çavuş

 

tr_TRTurkish
tr_TRTurkish